"Баян-Уул бидний нутаг" баримтат кино

С.Баасанжаргалын бүтээсэн "Баян-Уул бидний нутаг" баримтат киног оруулав.

1-р хэсэг

2-р хэсэг

3-р хэсэг

4-р хэсэг

5-р хэсэг

6-р хэсэг

7-р хэсэг

http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=xm2NqhVrtkE

Манай нутгийн мэргэн харваач

Улсын мэргэн П.Гарамдорж: Сур харваанд орсон хүн хэзээ ч гарч чаддаггүй

-Таны аавыг буриад сурын харвааны хөгжилд их хувь нэмэр оруулсан хүн гэдэг байх аа?
-Намайг сурын харваанд сургасан хүн яалт ч үгүй бол миний аав л даа. Намайг 10-аад настайгаас буриад сурын харвааг зааж сургасан. Ер нь манай Дорнод аймгийн Баян-Уул суманд буриад сур маш өргөн тархсан, овог айл хотлоороо баг болж цэц булаацалдан харвадаг байлаа. Сүүлдээ явсаар байгаад сум хоорондоо харвадаг болсон. Буриад сурыг анх харваж сурч байгаа хүүхдүүдэд сум буцаалгаж харвуулдаг.
-Буриад сурыг жилийн аль үед харвадаг вэ? Овог нутгаараа харвахдаа хугацаагаа урьдчилан товлоно биз?-5-9 сарын хооронд харвадаг ч хамгийн оргил үе нь долоодугаар сар байдаг. Мэдээж овгийн харвааны өмнө урьдчилан ярьж тохиролгүй яахав. Дээр үед Дорнод аймгийн Баян-Уул,Эрээн, Баян-Дун зэрэг дөрвөн сум хоорондоо харвадаг байсан. Харваачид нь голдуу Эрээний тэрэгний үйлдвэрийн  ажилчид байдаг тэр захиргаадалтын үед улсын ажил цалгардуулж төлөвлөгөө тасалж болохгүй гээд өглөө таван цагт ирээд өдөр цайны цагаар, орой 5 цагт тарж харанхуй болтол харвадаг байлаа. Тэгж их бэлтгэл хийдэг байсан. Тэгэхдээ дан буриад сур харвана 1959 онд “Оюутан залуусын анхдугаар наадам”-д халх харваанд манай сумаас анхны харваачид орж байсны тоонд Өлзийдэлгэр бид хоёр 16 настай есдүгээр ангийн сурагчид байснаараа олны анхаарлыг татаж байсан.
-Анх удаа халх харваагаар харваж байгаа нь тэр үү?
-Тийм. Түүний дараагаар 1960 онд манай аавын дүү спотын мастер Гүржав аймгийн наадамд халх сурын харваагаар түрүүлсэн. Дараа нь аав 1961 онд бүх ард түмний анхдугаар наадам түрүүлж, буриадууд халх сурд идэвхтэй орсон үе болж өгсөн дөө.
-Буриад сурын харваагаар харваж байгаад халх сурын харваа уруу ороход хүндрэлтэй юу?
-Буриад, халх сур хоёр арга техник, нум сум нь ойролцоо боловч харвах зай нь өөр байдаг. Халх сур 70-75 метрт харвадаг бол Буриадууд 20-30 сум буюу 60-45 метрт харвадаг. Зай нь ойр учир харваж байгаа сур нь өөр. Халх сур 96 см өндөр хасаа харвадаг бол буриадууд ганц нударга шиг сур харвадаг. Халх суранд нэг хүн дөрвөн сумтай байна. Буриад харваанд нэг хүн хоёр сумтай, найман сум тавина. Миний бодлоор буриад сур халх сурыг бодвол техник шаардана. Хэдийгээр зай нь ойр ч гэсэн их мэрийж харвадаг учраас буриад сураар хичээллэсэн хүний гар хөдөлгөөнгүй болдог. Буриад сурын зураахай хоёр метр, халх сурынх гурван метр. Урианхайн хувьд бас өөр. Халх сур бол уухайлна, буриад суранд уухайлах ч гэсэн үүнийг нь барлах гэж ярьдаг. Буриад уухай нь их гоё уянгалаг. Барлах гэдэг харваачийг сум ононгуут мэргэн харвасныг нь урамшуулан магтаж, зурхайн дэргэд байгаа бүх харваачид уянгалуулан дуулдаг болохыг хэлж байгаа хэрэг. /тэрээр дуулж үзүүлэв сурв/. “Гоё доо бар өө, бар өө даа зээ их сайн мэргэн Хүйхэрэй мэргэн” гэж барладаг. Буриад харвааны нум нь зөөлөн, сум нь хөнгөн, халх харвааны нум нь том хатуу, сум нь арай хүнд. Гэхдээ одоо бүх буриадууд халх нумаар харвадаг болжээ. Зураахайн хувьд бас ялгаатай. Сурыг өрж харвадаг талбайг зураахай гэнэ. Зураахай нь 4м*4м хэмжээтэй байдаг. Сур өрөх шугамаас хоёр тийш 2м-ийн зайтай, зураахай талдаа эгц ирмэгтэй, зураахайн гадна талаас налуугаар дөрвөн метрт, 15см орчим гүн нүх ухах бөгөөд энэ ухсан газрын харвах талынхыг “Урл ганга” нөгөө талынхыг “Ардын ганга” гэдэг. Буриад сурын тэмцээнийг ганцаарчилсан /Цуваа харваа/ ба муж /бас харваа/ гэж хоёр хуваадаг. Буриад сурын багийн харваанд /муж харваа/ зураахайн хоёр талаас “Урд эхин” “Хойд эхин” гарч харвадаг учраас нэг зураахайд 80м*4м-ээс багагүй тэгш гадаргуутай, хайрга чулуугүй талбай шаардлагатай байдаг. Гангын хоёр талаас харвах бөгөөд сум нь сураа оноод, сур нь гангын нөгөө талд гарснаар оноонд тооцдог онцлогтой. Одоо үед жаахан товлоод нэг талаасаа харвадаг болчихоод алдагдаад байна гэж бодогддог.
-Буриад харвааны нумыг юугаар хийдэг вэ?-Миний мэдэхийн буриад суманд хээ гэж огт байгаагүй. Аав ммань нум хийдэг байсан. Голдуу шөрмөсөөр ороогоод гадуур нь үйсээр бүрж хийдэг.
-Таныг залуучуудыг харваанд сургахын зэрэгцээ ном бичдэг гэж сонссон үнэн байх нь ээ?-Би Багануурт 1990 онд ирсэн. Намайг ирэхэд улсын мэргэн Нямсүрэн нарын дөрөв, тавхан харваачтай байсан бол одоо 15-16 хүнтэй болжээ. Урьд нь манай дүүгийн хэдэн харваачид Сүхбаатар дүүргийн багт орж харвадаг байсан бол одоо Багануур гэсэн тусдаа баг бий болсон. Өнгөрсөн онд манайхан их амжилттай харваж хоёр хүн мастер, хоёр хүн дэд мастер боллоо. Улсын мэргэн Нямсүрэн маань ажилтай, би тэтгэвэрт гарсан болохоор би л дүүргийнхээ сурчдыг зохион байгуулж сургана шүү дээ. Дөрөвдүгээр сарын 20-ноос есдүгээр сарын 20-нд хүртэл залуучууддаа зааж сургаад өдөржин гадаа л өнждөг амжилтай гэх үү дээ. Би “Дорнод амйгийн Баян-Уул сумын, мөн Мухардааны удмын мэргэн харваачид” гэсэн хоёр ном бичсэн. Одоо “Багануурын харваачид” гэсэн гурав дахь номоо бичиж байна. 2005 онд Багануурын сур харвааны 20 жилийн ой болно. Тиймээс  манай залуучууд надад энэ саналыг тавьж би ч дуртай хүлээж аваад байгаа.
-Ярилцсанд баярлалаа.

Д.Энхтуяа 

Нутгийн бахархал

"Дэлхийн шинжлэх ухааны ертөнцөд шуугиан тарьсан энэ эрдэмтэн залуу  миний хүү юм шүү. Нутгийнхандаа энэ тухай заавал хэлж дуулгаарай" гэж  манай сумын уугуул Ж.Хоролханд буурал "Улзамнай" хөөрөлдөөн-2 дээр  аминчлан хэлж захисны дагуу энэ мэдээг орууллаа. Монголын ард түмэн,  тэрэн дундаа нутгийн зон олон бүгд түүнээр бахархаж буй бөгөөд эрдэм  судлалын ажилд нь улам их амжилтыг хүсэн ерөөе! МУИС-ийн ФЭС-ийн төгсөгч Л.Баяржаргал  очир эрдэнийн чулуу үйлдвэрлэх нээлт хийлээ.

2013 оны 4-р сарын 15, Даваа гариг, 15:42

Франкфуртын их сургуулийн эрдэмтэд очир эрдэнэ болон маргад эрдэнийн чулуу үйлдвэрлэх аргыг нээжээ. Байгалийн энэ үнэт чулууг шохойн чулуунаас хиймлээр гарган авч болно гэж хэн санах билээ. Тэгвэл энэхүү нээлтийг хийсэн эрдэмтдийн багийг МУИС-ийн ФЭС-ийн төгсөгч доктор Лхамсүрэнгийн Баяржаргал ахалж ажиллажээ. 38 настай Л.Баяржаргал Германыг бүхэлд нь шуугиулж байгаа энэ нээлтээ олон жилийн хөдөлмөрийн үр шим хэмээн даруухан тайлбарлаж байгаа аж. Очир эрдэнэ бол хамгийн хатуу шинж чанартай чулуу бөгөөд түүнийг зохиомлоор гаргаж авах аргыг орон орны эрдэмтэд 60 жилийн турш хайж, идэвхтэй ажиллаж байсан гэнэ. Харин одоо хосгүй ховор энэ чулууг хүссэн хэмжээгээрээ үйлдвэрлэж болохоор боллоо. Энэ суут санаа ирэх жилийн Нобелийн шагналыг авах нь тодорхой гэсэн агуулгатай мэдээ Германы сонин хэвлэлүүдийг байлдан дагуулж байна. Мэдээж бусад орны эрдэмтэд ч бас тэдний шинэхэн нээлтийг сонирхож, олон асуултаар булж байгаа аж.

Vergrößern

In der Diamantstempelzelle wird enormer Druck erzeugt, ähnlich wie im Erdinnern

Foto: Helmut Moeller
Эх сурвалж: http://spe.num.edu.mn/

Нутгийн төлөөлөгчид нийслэл Улаанбаатар хотноо

Өнгөрсөн 01 сарын 30-аас 02 сарын 04-ны хооронд шинээр сонгогдсон сумын засаг дарга Ж.Дорж, ИТХ-ын дарга Б.Мөнхбаясгалан  нарын тэргүүтэй 10 орчим хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчид Улаанбаатар хотод ажлын айлчлалаар хүрэлцэн ирлээ. Нутгийн Зөвлөл, энд ажиллаж амьдарч буй нутгийн зарим иргэд байх хугацаанд нь дэмжиж туслан хамтран ажиллацгаалаа.

Төрийн ордонд парламентын үйл ажиллагаатай танилцах ажлыг 

нутгийн уугуул, дипломатч О.Очиржав зохион байгуулав.

Монгол улсын ерөнхий сайд Н.Алтанхуягийн өрөөнд

Ерөнхий сайдтай уулзах уулзалтыг Б.Ширнэн зохион байгуулав.

Нутгийн ахмадуудаа хүлээн авч хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагааг 

сумын засаг дарга Ж.Дорж нээж үг хэлэв.

ИТХ-ын дарга Б.Мөнхбаясгалан мөн талархал дэвшүүлэв.

Ерөнхий сайд, нутгийн хүргэн биднийг гэртээ урьж хүлээн авлаа. 

(Гэргий Х.Сэлэнгэ нь  манай сумын уугуул юм.)  

Манай сумын уугуул, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Ж.Батмөнх даргын гэргий А.Дариймаа авгайн гэрт нь зочилж хүндэтгэл үзүүлж гарын бэлгээ гардуулан өгөв.

Өөр бас зарим нэг баавай, хөгшдүүдийн гэр орноор зочлон очиж 

нутгаас авчирсан идээ ундааны дээж гарын бэлгээ тараав.

Багшийн алдар

Улз нутгийн Пифагор

2013 оны 2-р сарын 2

Хэдэн жилийн өмнө нэгэн танил ахтай гудамжинд тааралдан элдэв зүйлийг хөөрөлдөж байтал сайхь ах “Дүү хүү, манай ахтай нэг уулзаач. Нутаг усныхан анддаггүй, одоо 70 гарсан Жаргал ах маань насаараа математикийн багш хийсэн ховорхон хүн бий” гээд цааш жаахан дэлгэрүүлэн ярихад нь тэр буурайтай уулзах сонирхол төрж байв. “Тооны Жаргал” гэдэг нэрийг тэгэхэд л анх сонссон. 

Тэр үеэс хойш Жаргал багштай уулзах боломж нэг л гарч өгөхгүй байтал өнгөрөгч намар үеэл дүүгийнхээ хуриманд оролцохоор Улаанбаатарт ирснийг дуулаад ихэд олзуурхсан юм. Утсаар холбогдсоны дараа болзсон цагт нь товлосон газраа очиход цал буурал толгойтой, ярих бүртээ их сайхан инээмсэглэдэг, хачин хөнгөн шингэн алхаатай хүн өөдөөс угтсан сан. Тэгэхэд Жаргал гуай нийслэлд долоо хоносон. Түүнтэй цуг хэд хоногийг өнгөрүүлэх хувь ийн тохиож билээ.

Сурагч Жаргал 

“Үр дүн харуулдаг цорын ганц залбирал бол хөдөлмөр юм”

Элберт Хаббард

Худанц Шарайд омгийн Балжиннямын Жаргал нь 1936 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг Хөх уул гэдэг газар төржээ. Эмээгийнхээ гар дээр өсч бага насаа хонины хотонд өнгөрүүлсэн аж. 1944 онд Дашбалбар сумын бага сургуульд элсэн орж, 1955 онд Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргэжээ. Энэ сумын анхны бүрэн дунд сургуулийг төгссөн 23 хүний дунд сурагч Жаргал байсан гэдгийг уг сургуулийн хүндэт самбарт өнөөдрийг хүртэл өлгөөтэй байгаа бага насыг нь мөнхлөн үлдээсэн зураг гэрчилдэг аж. Зургаадугаар ангид сурч байхад нь Т.Дулмаа гэдэг багш тооны хичээл зааж эхэлснээр сурагч Жаргалыг тоонд үнэнхүү сонирхолтой болгожээ. 

Дараа жил нь Цэрэнжав гэдэг багш санаачлан 5-7 дугаар ангийн дунд Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын нийгэмлэгийн ойн нэрэмжит математикийн тэмцээн зохион байгуулсан гэнэ. Тухайн үед улсын хэмжээнд анхныхад тооцогдох энэ тэмцээнээс сурагч Жаргал “Баяр хүргэе!” гэсэн цагаан боронзон бичигтэй улаан тууз зүүж, шагнал авчээ. Тэр л агшинд амьдралаа чухамхүү тооны ухаантай холбох замыг эргэлт буцалтгүй сонгосон аж. Авьяасаа хөдөлмөр, зүтгэлээр хөгжүүлсний ач гавьяа энэ гэнэ. 

Ингээд дунд сургуулиа амжилттай дүүргэж Багшийн институтэд элсэн орж математикийн багшийн мэргэжлээр гурван жил суралцсан байна. Дээд сургуульд байхдаа ч тооны хичээлд тэргүүний оюутны нэг байжээ. 

Тэргүүний багш Жаргал

“Хэцүү бэрх зүйлсийг хялбархан ойлгуулж
чаддаг хүнийг багш гэнэ”
  
Р.У. Эмерсон

Дипломоо өвөртлөөд Дорнод аймгийн төвийн арван жилийн 1 дүгээр дунд сургуульд томилогдож тоо-шугам зургийн багшаар ажил амьдралын гараагаа эхлүүлжээ. Нэлээд үр бүтээлтэй ч ажиллаж “сайн багш” гэх магтаалыг байнга хүртэж явсан байна. Сургалтын үйл ажиллагаандаа голчлон асуудал дэвшүүлэн шийдвэрлүүлэх аргыг хэрэглэж, хяналтын ажлын дагуу анализ гарган, хүүхэд нэг бүртэй ганцаарчлан ажилладаг уйгагүй хөдөлмөрч чанараараа аймгийн багш нарын дунд үлгэр жишээч туршлагын эзэн болж явжээ. Бүр эрдэмтэн зохиолч агсан Ш.Гаадамба гуай хүртэл тэргүүн туршлагын нь талаар сурвалжлахаар ирж байсан явдал Жаргал багшийн чадварыг илтгэх чухал нотолгоо болов уу.

Ийнхүү амжилтаар дүүрэн, үр бүтээлтэй ажиллаж байсан хэдий ч хөдөө газраа үгүйлээд байж. Тиймээс аймгийн төвдөө таван жил багшилсны дараа өөрийн хүсэлтээр Баян-Уул сумын сургуульд шилжин тооны багшийн ажлын гараагаа эхлүүлж 32 жилийн турш тасралтгүй ажилласан байна. 

Ажиллах хугацаандаа математикийн олимпиадын 17 аваргыг төрүүлсэн Жаргал гуай өөрөө ч бас Зүүн бүсийн математикийн багш нарын олимпиадад дэд байр эзэлж явсан аж. Улз сав нутгийнхан тооны 10 дугаар олимпиадаа Б.Жаргал багшийн нэрэмжит болгон явуулж ихээхэн хүндэтгэл үзүүлж байсан юм билээ. Хэн хүнгүй л мэдлэгээ улам лавшруулж гадаад, дотоодод мэргэжлээ дээшлүүлэх, бүр эрдмийн зэрэг дэвтэй болохыг ихэд тэмүүлдэг байсан тэр үед Жаргал гуай “насныхаа мөрөөдлийг биелүүлж явна” хэмээгээд хүүхдүүдэд хичээлээ зааж явах нь улс оронд илүү хэрэгцээтэй гэж үзэн багшийнхаа ажлыг орхиогүй гэдэг. 

Түүнийг хичээл зааж байхад хүүхдүүд огт шуугилддаггүй байсан гэнэ. Гэхдээ “Би таны хичээлд залхуурдаг байсан” гэж хэлэх хүүхэдтэй таарч явжээ. Яагаад залхуурдаг байсныг нь асуухад “Би хичээлээ нэгэнт ойлгочихсон байсан учраас таныг дахин дахин давтан ярихад тань залхуутай санагддаг байсан” гэж хариулсан гэсэн. Жаргал гуай багшид асуулт тавьсан сурагч, ойлгоогүй зүйлээ давтан хэлүүлэхийг хүссэн хүүхдүүдийг аль болох урамшуулахыг хичээдэг байсан нь тэр ажээ. 

Тоонд тааруу хүүхэд ердийн л үзэгдэл. Харин Жаргал багш тоо заахаас илүүгээр хүүхдэд сурахыг заадаг байсан гэж томьёолно лээ. Тухайн сурагчийн мэдлэг ямар түвшинд байгааг тодорхойлсны дараа түүнтэй тулж ажиллан өөрт нь тохирох даалгаврыг өгдөг байжээ. Өөрөөр хэлбэл, гэрийн даалгаврыг нийт дунд нь өгөлгүй зарим сурагчид ялгаатай өгдөг байсан байна.

Багш хүний сэтгэлд тод дурсамж үлдээсэн сурагчид гэж байдаг. Тийм нэг сурагчийнхаа талаар дурсахдаа Жаргал гуай нэрийг нь хэлэхээс татгалзсан юм. “Долоодугаар ангид байхдаа тэр хүү өвлийн амралтаар гэртээ харьж ирээд нэг л өөр болсон байлаа. Хичээл дээр үймүүлэхгүй ч “наад тоогоор чинь яадаг юм бэ” гэсэн сэтгэлээр хичээлд оролцох болов. Шавь нараасаа жаал асууж сураглатал наймдугаар ангиа төгсөөд мал дээр гарахаас хойш тоо сурлаа ч яалаа, байлаа ч яалаа гэж ярьж явсныг нь олж мэдсэн юм. Тэгээд бодлоо. Энэ хүү хүсвэл мал дээр гарвал гарна л биз. Гэхдээ цаашдаа яаж амьдрах бол гэхээс тэр шөнө нойр хүрэхгүй, сэтгэл тун их эмзэглэж билээ” гэв. 

Ингэж Жаргал багш шөнөжин бодсоны эцэст хүүгийн сэтгэл санаанд алсуур нөлөөлөхөөр шийджээ. Тэгээд хичээлээ заахдаа “Энэ зэргийн юмыг бодоод сурчихвал та нарт мал дээр гарсан хойно чинь хүртэл их хэрэг болно. Дор хаяад, малын өвс тэжээлийнхээ тооцоог гаргаж чаддаг болно шүү дээ” гэх маягаар ярин “мал дээр гарах” гэдэг үгийг байсхийгээд л тодотгож хэлээд байжээ. Ингээд хэд хоног өнгөрсний дараа нөгөө хүү тооны хичээлдээ учиргүй шамдан, бүр самбарын өмнө асуугдах гээд гараа өргөдөг болсон байсан гэнэ. Тэгээд наймдугаар ангиар тогтохгүй арван жилээ амжилттай төгсөөд нийслэлийг зорьсон ажээ. 

Өнөөдөр тэр шавь нь хувьдаа томоохон аж ахуйтай, компанийн захирал гэж дуудуулж явна. Жаргал гуайг тээр жил хотод ирснийг нь мэдмэгцээ зориуд ирж уулзсан гэсэн. Багшдаа хацраа үнсүүлэн зогсохдоо жаахан хүүхэд шиг л эхэр татан уйлж байсан аж. Энэ шавь багшийнхаа сэтгэлд нэг тийм дулаахан орон зай эзэлдэг гэдэг нь Жаргайл гуайн нүдэнд хурсан нулимсаас түвэггүй ойлгогдоно лээ. 

Ерөөс тооны ухаан бараг бүх хүнд хэрэгтэй байдаг ажээ. Яагаад гэвэл, ажил мэргэжлийн маш олон салбарт тоо ашиглагддаг. Ирээдүйд бүү хэл, өнөөдөр хамгийн эрэлттэй, хамгийн өндөр цалинтайд тооцогддог мэргэжлүүд гол төлөв тоотой холбоотой. Тоондоо сайн байж гэмээнэ уурхайн эсвэл IT-ийн инженер, эдийн засагч, нягтлан бодогч болж чадах ажгуу. Химийн ухаан хүртэл тоотой салшгүй холбоотой. Гэтэл химийн ухаанд суралцаагүй хүн яахин эмч болох билээ. Ямар сайндаа, нэрт эрдэмтэн Эйнштейнээс “Таны лаборатори хаана байдаг вэ” гэж хэн нэгнийг асуухад харандаа, цаас руугаа зааж байсан гэдэг.  

Тооны тухай ярихаар Жаргал гуайн нүд нь сэргээд л ирдэг юм билээ. Тэгээд “Хүүхэд өсч, бие дааж эхлэх хүртлээ тооны ухаан юунд хэрэгтэйг үнэндээ тэр бүр ойлгодоггүй. Гэтэл амьдрал бүхэлдээ тоон дунд өрнөдөг. Айл гэрийн эзэгтэй нар нөхрийнхөө цалингаас өгсүүлээд хоолны орц найрлагыг тогтоохдоо ч тоо ашиглана. 
Харин гэрийн эзэн ирээдүйд ямар байшин барихаа төлөвлөж үүнд нь хэдэн кубметр банз, хэчнээн зуун тоосго орох вэ гэдгийг тооцоолж гаргадаг. Тоо сайн бодож сурвал аливаа эрсдлээс ч зайлсхийх боломжтой. 

Тухайлбал, сүүлийн жилүүдэд сүлжээний бизнес гэж их ярьдаг болжээ. Тоо бодож чаддаг хүн бол үүнийг луйвар мөн эсэхийг дор нь бодоод олчихно шүү дээ. Энэ мэтээр амьдралын бараг алхам тутамд тоо шаардагдаад байдаг. Тооны тусламжтайгаар бид хүрээлэн буй орчноо ч бас таньж мэддэг. Байгаль эхийн хэлэх гэсэн бүхнийг тоон хэлэнд хөрвүүлээд мэдчихдэг боллоо. Ирээдүйд болох зүйлсийг хүртэл тооцоолоод гаргачихдаг болсон шүү дээ” гэлээ. 

Үүнээс гадна сурагчдад анализ хийх чадварыг эзэмшүүлэх их чухал ажээ. Учир нь тухайн сурагчид ном, сэтгүүл болон бусад эх сурвалжийг ашиглан хичээлийн хөтөлбөрөөс давсан мэдлэгийг олж авах нөхцөл нь болдог байна. Жаргал гуай өөрөө ч гэсэн өнөөдөр эргэн тойронд болж буй олон үйл явдалд анализ хийх зуршлаа гээгээгүй ажээ.  
Иргэн Жаргал

“Амьдрал гэдэг тоос хөдөлгөн явах, амьд явахын нэр биш.
Өөрийн болон бусдын амьдралын төлөө тэмцэн зүтгэхийн нэр юм”

      Л.Түдэв

Жаргал багшийн тухай анх ярьж өгсөн мөнөөх хүн бол С.Галсанжамц гэдэг төрсөн дүү нь. Тэрбээр үндэсний аюулгүй байдлын чиглэлээр мэргэшсэн, цагтаа Монгол Улсын дөрвөн Ерөнхийлөгчийн аппаратад, мөн Батлан хамгаалахын дөрвөн сайдын туслахаар ажиллаж байгаад тэтгэвэртээ гарсан ч зүгээр сууж чадалгүй хувийн хэвшилд өндөр алба хашиж яваа юм. Дээр нь хурандаагаас гадна Жаргал гуайн шавь гэсэн “том” цолтой. 

С.Галсанжамц “Жаргал ахыг нарийн тооцоотой хүн гээд хэлчихвэл эвгүй сонсогдох байх. Энэ үгийг харамч гэдэг утгаар нь ойлговол бүр буруу. Хорвоогийн хоног өдөр бүрийг ч, мөнгийг ч дэмий үрэх хэрэггүй гэх үзэл баримталдгийг нь л илэрхийлэх гэсэн юм. Энэ үзлээрээ ч бусдад үлгэрлэсээр ирсэн хүн” гэлээ. Галсанжамц гуай сургуульд сурч байхдаа Жаргал ахындаа амьдардаг байжээ. Сургуульд сурах үед нь эсвэл хүүхдийн зуслан явах бүрт нь Жаргал гуай “Ах нь мөнгийг нь даана шүү. Яг хэдэн төгрөг хэрэг болохыгоо тооцоолоод гаргачихаарай” гэдэг байсан аж. Тэгээд тооцоонд тусгагдсан тэр дүнгээс илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй яг тааруулаад өгдөг байсан гэнэ. “Тэгэхээр нарийн тооцоотой хүн бүрийг харамч, нарийн гэж хэлбэл алдас болно биз? Энэ бол тийм ч муу зан биш ээ. Харин ч их шударга зарчим гэж би боддог” хэмээн Галсанжамц гуай тайлбарлаж билээ. Цахилгааны инженер мэргэжилтэй Л.Санжаасүрэн хэмээх шавь нь “Нарийн тооцоотой хүн гэдэг нь үнэн. Аливаа юмыг урьдчилаад төлөвлөдөг гэвэл бүр ч их онох болов уу. Жишээ ярихад, багш маань 30 гарсан хойноо гэр бүл зохиосон. Харин үүнээс өмнө төрөө бус гэрээ зассан. Эхнэрээ гэртээ дагуулж ирэхээс өмнө айлд байх ёстой бүхнийг урьдчилаад бэлдсэн байсан гэж нутгийн буурлууд ярьдаг. Тоос сорогч, угаалгын машин гээд ахуйн хэрэглээний бараг бүх техникийг хөдөө ирсэн даруйд нь авсан хүн бол Жаргал багш байсан гэдэг. Тооцоотой зөв амьдрах ухаан гэж үүнийг л хэлнэ. Энэ чанараараа одоо ч бусдад үлгэрлэсээр байгаа хүн дээ” хэмээлээ.

Б.Жаргал гуай ээж, дүү нартайгаа

Жаргал гуай хувь заяаны эрхээр эхээсээ хол өссөн тул багадаа ижийнхээ дэргэд очих чин хүсэлдээ хөтлөгдөн зардлын хөлс цуглуулдаг байжээ. Тийм учраас багаасаа л мөнгөнд ухаалаг хандах төлөвшлийг өөртөө бий болгосон нь түүнийг ийнхүү “нарийн тооцоотой”, зорилгодоо хүрэх замыг төлөвлөдөг зуршилтай болгосон аж. Дээр нь таван настайдаа эцгээсээ өнчирч хоцорсон Жаргал хүүгийн амьдралд хэлмэгдлийн хахир хатуу он жилүүд арилашгүй толбыг үлдээж зовлон зүдгүүр туулах сэтгэлийн тэнхээ, тэсвэр хатуужилтай амьдрах үндсийг тавьжээ. Тэглээ гээд Жаргал багш тун зөөлөн сэтгэлтэй, намуухан хүн юм билээ. Шавь нар нь хүртэл “Кинонд гардаг “хатуу мөртлөө зөөлөн” гэсэн хэллэг “Түмний нэг”-ийн Чимэд, Жаргал багш хоёрт яг тохирсон үг” гэцгээж байв. Сурагчдад дуугаа өндөрсгөж үзээгүй, их л чангадаа “тише” гэж оросоор сулхан дуугарахад сурагчдад хангалттай санагддаг байж. Яагаад гэвэл, Жаргал багшийн хичээл дээр үймүүлдэг хүүхэд ер байгаагүй гэнэ. Багш хүн хичээлийг үнэн сэтгэлээсээ заавал хүүхэд бүр анхааралтай сонсдог ажээ.

“Багш хүн өөрөө үлгэр жишээч нэгэн байх ёстой” гэж Жаргал багш хэлсэн. Энэ зарчмыг өнөөг хүртэл амьдралдаа хэвшүүлчихэж. Хатуу эсүүн юм ер амсдаггүй, бүр үзэн яддаг гэж өөрөө хэлнэ лээ. Хэд хоног дагаж явахдаа тамхи татахыг нь ч хараагүй. Урт насалж буйн нууц биеийн тамиртай салшгүй холбоотой гэдгийг биечлэн харуулж байгаа хүн юм байна. Цана, дугуйн спортоор өнөөг хүртэл хичээллэж яваа аж. Өдгөө 77 настай ч Дорнодын Баян-Уулаас Хэнтийн Норовлин руу 100 гаруй км газрыг дугуйгаар туулсан байгаа юм даа. 

Гавьяат багш Жаргал

“Түмэн багшийн 
Буман шавь нар
Түүхт орныхоо
Булан бүрт шамдана”

Ш.Сүрэнжавын “Багш”  найраглалын хэсэг

“Сурагч гэдэг нь элдэв зүйлээр дүүргэж болдог сав биш. Харин бадамлан асах ёстой бамбар юм” гэж агуу эрдэмтэн Плутарх хэлсэн байдаг. Гагцхүү сэтгэл зүрхээрээ “шатаж” яваа хүн л Плутархийн хэлсэн тэрхүү бамбарыг асааж чадах нигууртай гэж ярьдаг нь үнэн юм байна. Мэргэжлээрээ “өвчилсөн” хүн л эх орондоо хэрэгтэй, чадварлаг мэргэжилтнүүдийг төрүүлдэг ажээ. 

Жаргал багшийн гараар дамжиж, алдар цуугаа дуурсгаж, эх орондоо ихийг бүтээж яваа шавь олон байна. Шавь нараас нь 10 орчим гавьяат болон доктор цолтой мэргэжилтэн, 100 гаруй инженер техникийн ажилтан, 40 гаруй математикийн багш, 20 гаруй нягтлан бодогч, мөн 20 гаруй эмч төрөн гарсан ажээ. Заримаас нь дурдвал, биологийн ухааны доктор Б.Дашням, геодезийн ухааны доктор М.Саандарь, эдийн засгийн ухааны доктор А.Болд-Эрдэнэ, хэл шинжлэлийн ухааны доктор Б.Ширнэн, анагаах ухааны доктор Х.Должин, соёлын гавьяат Д.Донров, С.Оюут  нарыг нэрлэж болох бөгөөд төр засгийн байгууллагуудад он удаан жил ажиллаж, олон түмэнд сайн танил болсон хүмүүсийн нэр ч дуулдаж байлаа. 

“Тэтгэвэрт гарсан хүнд гавьяат цол олгохгүй гэсэн шалтгаанаар олон жил дарж байгаад нутгийн зоны хүсэлтээр 2011 оны наадмаар Жаргал багшид төрийн хишиг хүртээсэн” гэж шавь нар нь ярив. Хожуу авсан ч гэлээ “Гавьяат багш” цолыг нь нутгийн ахан дүүс хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авч, эзнээ олсон шагнал гэж ярьж сууна. Зэргэлдээх сумын иргэд хүртэл Жаргал гуайг гавьяат багш болсон тухай мэдээг сонсоод цэнхэр дэлгэцийнхээ өмнө хэдэн хором алга ташиж суусан гэх үлгэр домог шиг яриа байдаг юм билээ. “Ер нь манай буриад зон их ажилсаг гэдгийг улс даяар анддаггүй шүү дээ. Жишээ нь, зуд боллоо гэхэд, буриад малчны мал сүрэг үхэж хорогдлоо гэж сонссон хүн тэр бүр бий болов уу” гэж Жаргал багшийн шавь, инженер мэргэжилтэй Р.Балдан гуай онцолж хэлж байсныг энэ зуур санав. Жаргал гуай Пифагор шиг олон янзын теорем зохиож яваагүй ч тооны шинжлэх ухаанд Пифагор шиг бүх амьдралаа зориулж явсныг үгүйсгэх хүн нэгээхэн ч үгүйн баталгаа энэ буюу.

Өнөөдөр ч гэсэн Жаргал гуай тоогоо орхиогүй явна. Сумаас зайдуу хөдөө газар амьдарч байгаа ч гэлээ Жаргалынх гэдэг айлд тоо заалгах, элсэлтийн шалгалтанд бэлдүүлэх хүсэлтэй сурагчдын хөл тасардаггүй аж. Жаргал гуай үүнийхээ төлөө мөнгө авч үзээгүй гэнэ. “Дорнод” сонинд гарсан “Тооны Жаргал багш тоогоо бодсоор явна” хэмээх сурвалжлагад Жаргал гуай “Шавь нарын сэтгэлийн урамд баярлахын зэрэгцээ тэдний итгэл сэтгэлийг хэрхэн хариулах билээ хэмээн сэтгэн, сайхан сэтгэлийг буян болог гэж зүрх сэтгэлдээ бодон суудаг” гэж хэлсэн үгээр нь мөнгө авдаггүй шалтгааныг тайлбарлаж болно. Зориод ирсэн хэн бүхэнд мэдлэгээ зориулахад бэлэн байх үүднээс, мөн өөрийгөө “зэврээхгүй” гэсэндээ мал бэлчээх зуураа ч аанай л тоогоо бодсоор явдаг болжээ. Ийм нэг өдөр мал сүргээсээ хоцорч, хээрийн боохойд хонио ноолуулж байсныг нутгийнхан нь мартдаггүй, явган шог болгож ярих дуртай юм билээ. 

Оюун ухаанаа байнга хөгжүүлж байхын тулд хүн бүр ядаж шатар байнга тоглодог байх ёстой гэдгийг Жаргал багш уламжилж өгөхийг хүссэн юм. 

“Гавьяат багш зөвлөж байна”

   “Ноён ноён гэмээнэ нутаг зуураа хүндтэй,
Номтой багш гэмээнэ газар бүхэн хүндтэй”
                                     
Монгол ардын зүйр үг

Хот, хөдөөгийн гэлтгүй залуу багш нар Жаргал гуайгаас туршлага судлахаар олонтаа ханддаг аж. Өөрөө ч тэд нарт зөвлөгөө өгөхөөсөө цааргалдаггүй гэнэ. “Залуу багш нарт зөвлөхөд хүүхдүүдийг ихэд хүндэтгэж, зөв харьцаж байх хэрэгтэй. Ялгаварлан үзэж болохгүй. Гэхдээ сурлагын нь тал дээр ялгаатай ханд. Өөрөөр хэлбэл, нийт ангид нь бус сайн сурдаг болон жаахан тааруухан сурдаг хүүхдүүдэд даалгаврыг нь ялгавартай өгдөг байх хэрэгтэй. “Ямар үр тарина, тийм л ургац хураана” гэдэг шиг багш бид хүүхдүүддээ хэрхэн хандаж буйгаас эх орны минь ирээдүй шууд хамаарна” гэж хэлж байв. 

Үүнээс гадна сурагчдын бүтээлээр үзэсгэлэн тогтмол гаргаж байвал хүүхэд их урамшдаг гэсэн. Мөн гэр бүлээр нь оролцуулсан уралдаан, тэмцээнүүд эцэг эхийн хамтын ажиллагаа, хүүхдийн төлөвшилд асар их хувь нэмэр болдог гэж онцолж хэлнэ лээ. Хуучны юм ул болно гэдэг худлаа аж. Тэтгэвэрт гараад хүүхдүүдэд гэрээрээ хичээл зааж байгаа ч хичээлийн конспектоо тухайн хүүхэд бүрт тохируулж дандаа шинээр боловсруулдаг гэсэн. 

Жаргал гуай сургуульд багшилж байх үедээ бусдаасаа хоцорч яваа сурагчдад хичээлийн дараа нэмэлт давтлага өгөөд хэвшчихсэн байжээ. Энэ бол хэзээ ч хуучирдаггүй арга гэнэ. “Үүнийг хэрэгжүүлэхээс халшрах хэрэггүй. Угаас хэсэг хугацааны дараа давтлага авах хүүхэдгүй болтлоо сурлага нь жигдрээд ирдэг юм билээ. Сонсоод байх нь ээ, зарим багш нар “илтгэл” тавиад гараад явчихдаг сурагтай. Гэтэл илтгэх урлагийг бус сурагчдад мэдлэг заах урлагийг эзэмшсэн хүнийг л багш гэдэг байх. Сурагчдадаа сэтгэл зүрхээ зориулж, үхэн үхтлээ мэддэг бүхнээрээ ирээдүйд нь хөрөнгө оруулалт хийхэд багш гэдэг мэргэжлийн онцлог оршино гэж би боддог” гэсэн зөвлөгөөг Жаргал багш өгч байсан юм. Тэрбээр бүр их тодорхой зөвлөгөө өгөхийг хүсдэг ажээ. Тиймээс Дорнод аймгийн Боловсрол, соёлын газрын мэргэжилтэн, Ардын боловсролын тэргүүний ажилтан Б.Бямбаханд шавь нь “Гавьяат багш Жаргал зөвлөж байна” гэсэн блогийг нээн ажиллуулж байгаад өдгөө сайт болгон өргөжүүлэхээр чармайн ажиллаж байна.

“Хүүхэд бүрийн сэтгэлд хэнд ч үл харагдах олон чавхдас бий. Гагцхүү чадварлаг багш л тэднийг сайхан эгшиглүүлж чадна” гэж Оросын алдарт зохиолч, яруу найрагч Максим Горькийн хэлсэн нь бий. Ийм нэг чадварлаг багшийн тоонд “Улз нутгийн Пифагор”-ыг багтаадаг нь зүй ёсны хэрэг биз ээ. 

Дээшээ

Хэвлэх

Сэтгэгдэл бичих

Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд GoGo.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. 
Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү.

Нийт сэтгэгдэл(7)

• Зочин      180.235.171.XXX

  2013 оны 2-р сарын 2

  ийм сайхан багш монголд маш олон болох болтугай жаргал багшаа та урт удаан наслаарай

  [ Хариулах ]

  6

  0
• Зочин      122.201.18.XXX

  2013 оны 2-р сарын 2

  сайхан хүний тухай сайхан бичжээ

  [ Хариулах ]

  6

  0
• зочин      122.201.18.XXX

  2013 оны 2-р сарын 2

  \"хүний тархи бол элдэв зүйлээр дүүргэх хогийн сав биш, харин асаавал зохих бамбар мөн\" а.м. горький

  [ Хариулах ]

  1

  2
• Зочин      138.232.231.XXX

  2013 оны 2-р сарын 2

  сайхан багш байна даа. ийм л багш нарыг алдаршуулан олонд таниулж байхсан.

  [ Хариулах ]

  1

  0
• iu      202.179.10.XXX

  2013 оны 2-р сарын 2

  gorikii yaruu nairagch baisan genee, ineed hurchlee

  [ Хариулах ]

  0

  0
• zochin      49.0.189.XXX

  11 цаг 41 минутын өмнө

  manai eej shavi ni bsn ym. tetgewert garsn hoinoo ch maldaa ywahdaa toogoo boddog bsn geel yridiin mundag hun gsn shuu

  [ Хариулах ]

  0

  0
• наранбадрал      78.25.121.XXX

  10 цаг 18 минутын өмнө

  багшдаа монголын багш нарын баярын мэнд хүргэж эрүүл энх урт удаан наслахын ерөөл өргөн дэвшүүлэе.

  [ Хариулах ]

  1

  0

Ярилцлага

Манай сумаас төрсөн эрдэмтэд

ЭРДЭМТНИЙ ТАНИЛЦУУЛГА

---

Цэвээн овогтой Дугарням

Төрсөн газар: Дорнод, Баян-Уул
Мэргэжил: хүний их эмч

Диссертацийн ажлууд

Сэдэв	Он	Салбар
Болзолт рефлекс үүсэхэд саатлын нөлөө	1962	Анагаах

Бүтээлүүдийн жагсаалт

А.С. Маркосяны Хэвийн физиологи номыг орос хэлнээс орчуулж, 10 өгүүлэл, 10 илтгэл бичиж хэвлүүлсэн. 

___________________________________________________________

Зундуй овогтой Шагдар

Дэд эрдэмтэн
Төрсөн газар: ,
Мэргэжил:

Диссертацийн ажлууд

Сэдэв	Он	Салбар
БНМАУ-ын 110 кв-ын цахилгааны сүлжээнд гүйдлийн соронзон трансформатор хэрэглэх судалгаа	1979	Техник

___________________________________________________________

Цог овогтой Цэдэндамба

Дэд эрдэмтэн
Төрсөн газар: ,
Мэргэжил:

Диссертацийн ажлууд

Сэдэв	Он	Салбар
БНМАУ-ын нөхцөлд төвлөрсөн дулаан хангамжийн системийн ажлын горимыг судалсан ба боловсронгуй болгох тухай	1977	Техник

________________________________________________________________

Тойсом овогтой Галсан

Боловсролын доктор (Ph.D)
Төрсөн газар: ,
Мэргэжил:

Диссертацийн ажлууд

Сэдэв	Он	Салбар
Хорь буриадын домгийн түүхэн үндэс	1998	Нийгэм

Бүтээлүүдийн жагсаалт

1."Уран зохиолын хичээлээс гадуур зохиох ажлыг шинжлэх ухааны үндэстэй зохион байгуулж байгаа нь" э/ш өгүүлэл. 1975 он, АБЯ, СХУХ-гээс зохион байгуулсан СХУ-д 2-р байр эзэлсэн. "Багш нарын туршлага" цуврал УБ. 1976 2. "Сухомленскийн сурган хүмүүжүүлэх үзэл санааг үйл ажилдаа хэрэгжүүлж байгаа нь" илтгэл-өгүүлэл. Мөн уншлагад тусгай шагнал хүртсэн. 3. "Буриадын шилдэг ерөөл" 2.5хх, ШУА-ийн "Эрдэм" хэвлэл 4. "Монгол буриадын амрагийн дуун" 2.5 х.х УБ. 1994. Мөн хэвлэл "Баян-Уулын орйын түүхийн тойм" 4х.х Чойбалсан хот. 1994 6. "Монгол улс дагараа орсон буриад нарын хурлын тогтоолууд" "Үнэн" сонин 1994 7. "Австраль руу ачигдсан буриадууд" өгүүлэл. "Ил товчоо" 1995 8. "Хоёр улсад өргөсөн тангараг" тэмдэглэл "Ил товчоо" 1996 9. "Туг уулын домог"ь"Ил товчоо" 1997.№ 20 10."Өвгөдийн хууч яриа", "Зан үйлийн тэмдэглэл" ШУА."Угсаатны судлал" 1997 11."Нуусан бэлзгийг олсон минь", "Дал" сонин 1997 №11 12." Буриадын язгуур домогийн товчоон" 10х.х. УБ.1998.ШУА-ын "Эрдэм" хэвлэл

___________________________________________________________________

Бат овогтой Түмэн

Боловсролын доктор (Ph.D)
Төрсөн газар: Дорнод, Баян-Уул
Мэргэжил: команд-штаб, оператив тактик

Диссертацийн ажлууд

Сэдэв	Он	Салбар
Маневрын хориглолт	2001	Нийгэм

______________________________________________________________

Баатарцогт овогтой Ширнэн

Боловсролын доктор (Ph.D)
Төрсөн газар: Дорнод, Баян-Уул
Мэргэжил: орос хэлний багш

Диссертацийн ажлууд

Сэдэв	Он	Салбар
Монголчуудын үсэг бичгийн хэрэглээг нийгмийн хэл шинжлэлийн үүднээс судлах нь /монгол бичиг, латин, кирил үсгийн жишээн дээр/	2006	Нийгэм

Бүтээлүүдийн жагсаалт

1. h - авиаг тэмдэглэх асуудалд. ХУИС. Эрдэм шинжилгээний бичиг. Боть I (05). УБ. 2003. XII. 2. Тэнгэр уншихуй. (Ардын ёс заншилын календарь. Ред: доктор /Sc.D/ Ч.Зэгиймаа.) УБ. ADMON. 2004. IV сар. Зохиогчийн эрх №1917. 3. Онон - Улз, Эг - Үүр, Сэлэнгийн буриад аялгуу. ("Алтаргана - 2004" Эрдэм шинжилгээний бага хуралд тавьсан илтгэл) Чойбалсан хот. 2004. V. 4. Буриадын нүүдэл, хэл - аялгууны учир, (Түүх - хэлшинжлэл. Ред: доктор /Ph.D/ Г.Гантогтох) УБ. ADMON. 2005. IV. 5. Эх хэлийг тойрсон гажуудлууд. (ХИС - ийн Эрдэм шинжилгээний бага хуралд таьсан илтгэл.) 2005. IV. 6. Фонологи, түүний үндсүүд. (Авиан зүй. Ред: доктор /Ph.D/ Г.Жамбалсүрэн) УБ.XEROX. 2005. VI. 7. Илүүдсэн - Щ. (өгүүлэл.) Зууны мэдээ. 2005. VII.19. № 170 (1993) 8. Төрөөс баримтлах хэлний бодлогын асуудлууд. (илтгэл, хэлсэн үгийн эмхэтгэл. Ред: доктор /Sc.D/ Ч.Зэгиймаа.) эмхэтгэсэн. УБ. 2005. VII. 9. h - авиаг судлахын оршилд. (Авиан зүй. Ред: доктор /Ph.D/ Л.Манлажав) УБ. ADMON. 2005. VII. 10.Төрөөс баримтлах хэлний бодлогын асуудлууд. (Даяаршил ба хэлний бодлого) нийтлүүлсэн. Зууны мэдээ. 2005. VIII.05 № 185.(2008) 11. Монголын буриад угсаатны онцлог, хэл судлалын хэтийн төлөв. (Т.А.Бертгаевийн нэрэмжит олон улсын ЭШ - ний бага хуралд хэлэлцүүлсэн илтгэл) Улан - Удэ. 2005.XI.10 

______________________________________________________________________

Төмөрбаатар овогтой Цэрмаа

Боловсролын доктор (Ph.D)
Төрсөн газар: Дорнод, Баян-Уул
Мэргэжил: монгол хэлний багш

Диссертацийн ажлууд

Сэдэв	Он	Салбар
Ага аман аялгуу	2006	Нийгэм

Бүтээлүүдийн жагсаалт

1.Ага буриад аман аялгууны хэлзүй хэлбэрүүд дэх авианы хувьсал, Уб., 1998 2. Анхдагч болон үүсмэл ур эгшгийн тухай.УБИС."Монгол хэл шинжлэл" сэтгүүл Уб., 1999 3. Буриад аялгууны хөөмийн h нь авиа суларч хөгжсөний үр дүн мөн УБИС.Монгол хэл шинжлэл сэтгүүл. 4. Буриад аялгууны асуун чимэх үгийн тухай. МУБИС, төгсөлтийн дараах сургалтын алба. Уб., 2002 5. Буриад аялгууны тийн ялгалын хэлбэрийн тухай асуудалд.,БИС.ЭШ бичиг. Улаан-Үд.2003

Д.Долгормаа: Нас 50 гарсан ч хоолой минь цуцаагүй хэвээр

Дуурь бүжгийн эрдмийн театрын гоцлол дуучин, Хөгжим бүжгийн коллежийн дуулаачийн ангийн багш, ОХУ- ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын ардын жүжигчин Д.Долгормааг “Бямбын ярилцлага”- ын зочноор урилаа. Хөгжим бүжгийн коллежийн хичээлийн шинэхэн байрны гуравдугаар давхарт ардын жүжигчин Д.Жаргалсайхан агсны нэрэмжит танхим байгуулж, шавь нар нь тохижуулжээ. Тэр нь манай зочны хичээлийн танхим аж. Тус коллежийн дуулаачийн дээд курсийн төгсөх ангийн оюутан Б.Энхзул Д.Долгормаа багшийн гарын шавь. “Жаргалын зам” дуурийн Халиуны арид тэд бэлдэж байна. Хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин Л.Цогзолмаа гуайн дуулснаар бидний мэдэх болсон энэ сайхан аялгуу өрөөнд эгшиглэнэ. “Дуулна гэдэг дуундаа орохыг хэлнэ. Өөрийгөө хайртай залуугаа сэтгэл догдлон хүлээж байна гэж төсөөл“ хэмээн багш нь зөвлөнө. Удалгүй хичээл дуусав. “Үдээс хойш нэг давтах уу?” гэж багшаасаа лавласаар шавь нь гарлаа. Хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин Ц.Пүрэвдоржид тоогдож гарын шавь нь болсон азтай, бас чансаатай уран бүтээлчтэй ийн ярилцсан юм.

-Та дуучин мэргэжлийг яагаад сонгосон бэ?

-Би Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын уугуул. Сумын төвийн хойд хэсгээр Улзын гол урсдаг. Манай нутгийнхан “хавтгай цагаан Улзамнай” гээд л дуулцгаадаг. Миний хүүхэд нас Улз голын эрэг дээр өнгөрсөн. Улзын усанд өдөржин шумбаж, үнээ сааж, тугал хариулж өссөн хөдөөний хүүхэд. Би багын л дуулах дуртай байлаа. Манай буриадууд ажилсаг ард түмэн. Эрчүүд нь сүхээ бариад гарахаараа байшин саваа барина. Хадлан тариагаа бэлтгэнэ, ногоо тарина, хийхгүй ажил байхгүй. Ажлаа ч амжуулна, түүнийхээ хажуугаар найр наадамд дуртай, дуулж хуурдсан хүмүүс л дээ. Би багадаа найрын дуу дуулж л байсан. Дуулах авьяасыг бурхнаас заяадаг болов уу. Гэсэн ч анх дуулаачийн биш, кино драмын ангид хуваарилагдаж хотод ирсэн. Тэгэхэд манай нутгийн ах, ардын жүжигчин Д.Жаргалсайхан дахин шалгуулж, дуулаачийн ангид оруулж билээ. Намайг сонгодог урлагт хөтөлж оруулсан хүн бол Д.Жаргалсайхан агсан шүү дээ.

-Тэгвэл аргил хоолойт Хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин Ц.Пүрэвдорж агсан таны багш байсан гэж дуулсан юм байна?

-Тийм шүү. Би Багшийн дээд сургуулийн найрал дуу дуулаачийн ангийг 1981 онд төгсөөд Дуурь, бүжгийн театрт хуваарилагдсан. Соёл, урлагийн их сургууль байгуулагдахаас өмнө дуучин, жүжигчдийг Багшийн дээд сургуульд бэлтгэж байлаа. Оюутан байхад шалгалт авч, дуучин болно хэмээн тоож судсыг минь барьж, дуулах урлагт сургасан хүн бол Ц.Пүрэвдорж багш минь. Дуурийн театртаа найрал дуучнаар ороод, гоцлол дуучин болтлоо 33 жил ажиллажээ. Энэ хугацаанд 40-өөд уран бүтээлийн гол болон туслах дүр бүтээсэн. Харин сүүлийн 10 гаруй жил Хөгжим бүжгийн коллежид багшилж байна. Мэргэжлийн дуучид яваандаа багш л болдог юм байна. Манай мэргэжлийн урлагийнхан цөөхөн л дөө. Тиймээс ахмад уран бүтээлчид маань багшилдаг байсан. Тэр замналаар ирээдүйн дуучдаа бэлтгэхэд хувь нэмэр оруулж явна даа.

-Таныг эмэгтэй хүний эрдүү бүдүүн хоолойтой гэдэг юм билээ?

-Тийм ээ, би меццо сапрон хоолойтой. Дуучин хүн хоолойнхоо өнгөөр дуурийн дүрүүдийг гаргадаг. -Эрдүү хоолойтой учир Ц.Пүрэвдорж багш тань шавиа болгосон юм болов уу? -Анх шалгуулж байхад багш маань “За, энэ хүүхдийг би авъя” гээд намайг сонгож байсан. Адилхнан буриад болохоор уу, эсвэл хоолойг минь бодсон уу, ямар шалгуураар намайг сонгосныг мэдэхгүй. Ямартай ч их сургуулийн дөрвөн жилд багшаасаа их зүйл сурсан даа. Багш үг дуу цөөнтэй, яаж ч хичээсэн “сайн”-аас өөр дүр тавихгүй. Хоолойн цараа шаардсан дуу ч дуулуулахгүй удаан явсан. “Болоогүй ээ” гээд л байдаг. Тэгж сайн бэлтгэж, дуучин болгодог. Сургууль төгсөх улсын шалгалтад анх удаа онц авч билээ. Одоо би 50 гарсан хэр нь хоолой минь цуцаагүй хэвээрээ л байна. Энэ бол мэргэжлийн суурийг сайн тавьж өгсөн багшийн минь хөдөлмөрийн үр дүн гэж боддог.

-Танд хоолойн цараа шаардсан томоохон уран бүтээлд хүч үзэх сонирхол байдаг уу?

-Ийм мөрөөдөлгүй л бол уран бүтээлч биш. Манай театр ирэх дөрөвдүгээр сард Ж.Вердийн “Аида” дуурийг тавих гэж байгаа. “Аида”- гийн нэг гол дүрд тоглохоор бэлтгэж байна. Багшийнхаа заах арга барилыг өөрөө багш болоод л илүү сайн мэддэг юм байна. Багш минь “Одоо л хоолойн хүч шаардсан дуунуудыг дуулбал сайхан байна даа” гэж амьдралынхаа сүүлийн хэдхэн жилд хэлж байж билээ. Тэгэхээр манай багш хүнийг нэг их дэвэргэж онгироохгүй, ухаантай хүн байсан. Ардын уран зохиолч С.Эрдэнэ баавай, манай багш хоёр Хэнтийн Дадал сумын нутаг Сэрүүн Галттай хэмээх газарт төрсөн нэг довны хүүхдүүд. Багшийнхаа мэндэлсний 70 жилийн ойгоор нутагт нь очиж байлаа. С.Эрдэнэ баавайн нутагтаа болсон түүхэн үйл явдлаас сэдэвлэж бичсэн зохиол нь “Сэрүүн дуганы мөхөл” кино болсон. Одоо тэнд сайхан дуган байгуулсан байдаг.

-Ажлынхаа хажуугаар уран бүтээлийн тоглолтдоо бэлтгээд та зав муутай байна уу?

-Тийм ээ. Энэ сарын 20-нд нийслэлийн “Улаанбаатар” чуулгын концертийн танхимд тоглолтоо хийхээр бэлтгэж байна. Би 2005 онд Улаан-Үд хотод болсон буриад түмний “Алтаргана” наадмаар Буриад улсын гавьяат жүжигчин болсон. Зургаан жилийн дараа өнгөрсөн зун Чита мужид болсон “Алтаргана” наадмаар ардын жүжигчин хэмээх хүндтэй шагналаа надад олголоо. Энэ бол Монголдоо ажиллаж, уран бүтээлээ туурвиж яваа надад Оросын буриад түмэн хүндэтгэл үзүүлж байгаагийн илрэл гэж шагналаа баяртай хүлээж авсан. Тиймээс ардын жүжигчин цолныхоо мялаалга болгож буриад түмэндээ өргөх хүндэтгэлийн тоглолт хийхээр болсон. Тоглолтод маань Монголдоо ажиллаж, амьдардаг буриад уран бүтээлчид ая дуугаа өргөнө. Ардын жүжигчин Б.Жавзандулам, А.Бүтэд, М.Найдалмаа, ардын жүжигчин Д.Жаргалсайхан агсны хүү Ж.Чингис, мөн манай залуу уран бүтээлчид шавь нар минь оролцохоо мэдэгдсэн. БНХАУ-ын Өвөрмонголын хөдөлмөрийн баатар Должин урилгаар оролцоно. Тоглолтын үеэр буриад үндэсний хувцасны загварыг үзүүлэх юм.

-Оросын холбооны Буриад улсын ардын жүжигчин хэчнээн монгол хүн байна вэ?

-Хөдөлмөрийн баатар, ардын жүжигчин Ц.Пүрэвдорж багш, дараа нь ардын жүжигчин Д.Жаргалсайхан ах авч байсан. Монголын сонгодог урлагийн ноён оргил болсон багш нар минь хоёулаа миний ойр дотнын хүмүүс байсан. Улаан-Үдийн Дуурийн театрт ажилладаг Наранбаатар гэж монгол залуу мөн Буриадын ардын жүжигчин болсон. Энэ нь цөөхөн хүнд өгдөг хүндтэй шагнал нь юм билээ. Монголын буриад уран бүтээлчдээс хоёр багшийн минь дараа намайг шагнасан нь монголчуудыг үнэлсэн том үнэлгээ гэж ойлгодог. Оросын ард түмний урлагийн суурь нь Европынхтой адил сонгодог чиглэл рүү түлхүү хөгжсөн. Тиймээс хүмүүс нь хөгжмийн боловсрол өндөртэй. Хүүхд үүд нь багаасаа сонгодог урлаг сонирхож, хөгжмийн боловсрол олж авдаг. Сонгодог урлаг бол бүх дэлхийн хэл

-Буриад түмний урлаг соёлын “Алтаргана” наадмыг зохион байгуулах болсноор буриад зон үндэсний хувцсаараа гоёдог, үндэсний дуугаа ч нэлээд сонирхдог болсон шиг санагддаг?

-Монголд Буриадын өв уламжлалыг хөгжүүлэх сан үйл ажиллагаа явуулдаг. Ерөнхийлөгчөөр нь УИХ-ын гишүүн асан С.Билэгсайхан ажилладаг юм. Газар газрын буриадуудыг нэгтгэхэд “Алтаргана” наадам том хөшүүрэг болсон. Буриад улс олон чадалтай дуучидтай. Манай дуурь бүжгийн эрдмийн театр Буриадын Дуурийн театртай холбоотой ажилладаг, дуучин солилцдог байлаа. Бид багаараа Буриадын театрт очиж тоглолт хийсэн. Би буриадын хэд хэдэн аймгаар бие даасан тайлан тоглолтоо ч хийж явлаа.

-Буриад дуу их уянгалаг аялгуутай шүү дээ?

-Буриад дуу үг, аялгуу, нугалаагаараа ялгаатай. Түүгээрээ хүнд хүрдэг онцлогтой. Би Буриад улсын хөгжмийн зохиолч Анатолий Андреевич, Чингис Павлов нарын дуунуудыг дуулсан. Мөн Монголынхоо буриад ардын сайхан дуунуудыг олон түмэндээ хүргэж, буриад дууны гурван цомог гаргалаа. Сүүлийн жилүүдэд “Алтаргана” наадмын ачаар буриад дуунуудыг түлхүү зохиолгож байна. Монгол хөгжмийн зохиолчид ч буриад аялгуу бичиж байна. Би уран бүтээлч хүний хувьд үндэсний дуу хөгжмөө сурталчлах, хойч үедээ өвлүүлэхэд хувь нэмрээ оруулахыг хичээдэг. Сүүлийн жилүүдэд зохиогдсон буриад дуунуудыг ноотолж, эмхэтгэн ном гаргахаар ажиллаж байна. “Алтаргана” наадам дараагийн удаа 2014 онд Хэнтийн Дадал суманд болно. Түүнээс өмнө номоо гаргах санаатай бэлтгэж байна.

-Дуурь бол сонгодог урлаг. Сонгодог урлагийг өнөөдөр тодорхой хүрээнийхэн л сонсож байна. Тиймээс та уран бүтээлээрээ олонд төдийлэн танигдахгүй байх шиг ээ?

-Тийм байж магадгүй. Би сонгодог урлагтаа л үнэнч хүн дээ. Ажлаа хийгээд, дуурьтаа дүрээ бүтээгээд, хүүхдүүддээ багшлаад явбал боллоо. Түүнээс олонд танигдах, нэр алдар олох гэж янз бүрийн дуу дуулж, концерт тоглоод явах сонирхол байхгүй. Сонгодог урлаг гайхалтай тансаг шүү дээ. Тэр дундаа хөгжим, симфони оркестрийн яруу тансаг аялгуунаас холдож чадна гэж үү. Хүн ингэж хөгжмөөс холдож чадахгүй болдог л юм байна.

-Та чөлөөт цагаараа юу хийдэг вэ?

-Чөлөөт цаг бага даа. Цаг гарвал хөдөө гарч амрах дуртай. Өнгөрсөн амралтын өдөр зуслан руу явж, аньс түүж сайхан амарлаа.